जीवन के हो?
यो प्रश्न सुन्दा सामान्य लाग्छ, तर जब मानिस एक्लै बस्छ, राति निद्रा नलागेर छटतिर हेर्छ, अनि भित्र कतैबाट यही प्रश्न उठ्छ, तब यसको उत्तर सजिलो हुँदैन।
जीवन केवल जन्म र मृत्यु बीचको समय होइन। जीवन त त्यो भोगाइ हो, जहाँ मानिस हाँस्छ, रुन्छ, लड्छ, उठ्छ, माया गर्छ, चोट खान्छ, अनि फेरि पनि संग्घर्षको लागि अघि बढ्छ।
जन्मँदा हामीसँग केही हुँदैन। न नामको अर्थ थाहा हुन्छ, न पदको मूल्य, न पैसाको शक्ति। हामी केवल सास र सम्भावना लिएर आउँछौँ। तर समयसँगै सम्बन्ध, जिम्मेवारी, सपना, संघर्ष, हार, सफलता र सम्झनाहरूले हामीलाई बनाउँदै लैजान्छन्।
कसैले जीवनलाई यात्रा भन्छ। कसैले संघर्ष भन्छ। कसैले अवसर भन्छ। कसैले रंगमञ्च भन्छ। तर मेरो बुझाइमा जीवन यी सबैको मिलन हो।
जीवन एउटा यात्रा हो, किनकि यहाँ हरेक दिन नयाँ बाटो भेटिन्छ। जीवन संघर्ष हो, किनकि कुनै पनि खुसी सजिलै हात पर्दैन। जीवन अवसर हो, किनकि हामीले बाँचेको समयभित्र केही राम्रो गर्न सकिन्छ। जीवन रंगमञ्च पनि हो, किनकि समयले कहिले हामीलाई छोरा बनाउँछ, कहिले बुबा, कहिले साथी, कहिले परदेशी, कहिले जिम्मेवारी बोकेको मानिस।
बाल्यकालमा जीवन खेल जस्तो लाग्छ। आमाको काख, साथीहरूको हाँसो, स्कुलको झोला, साना सपना, सानो खुसी। तर बिस्तारै समयले आफ्नो वास्तविक अनुहार देखाउन थाल्छ।
कहिले मेहनत गरेर पनि परिणाम हात पर्दैन। कहिले आफ्नै मान्छेले पराइ जस्तो व्यवहार गर्छ। कहिले माया गरेको मान्छे टाढा हुन्छ। कहिले सपना आँखामै मर्छ। अनि त्यही बेला मानिसले बुझ्न थाल्छ, जीवन केवल सुन्दर कविता होइन रहेछ। यो त कठिन गद्य पनि रहेछ, जुन हरेक दिन नयाँ अध्याय लिएर आउँछ।
तर यही संघर्ष जीवनको अन्त्य होइन। यही संघर्षले मानिसलाई निखार्छ।
जसरी आगोमा नपोलिई सुनमा चमक आउँदैन, त्यसरी नै कठिन समय नभोगी मानिसभित्रको धैर्य, साहस र परिपक्वता बाहिर आउँदैन। ठेस लागेपछि नै पाइला सम्हाल्न सिकिन्छ। चोट पाएपछि नै सम्बन्धको मूल्य बुझिन्छ। हार खाएपछि नै जितको अर्थ गहिरो लाग्छ।
जीवनले कहिल्यै सोध्दैन, “तिमी तयार छौ?”
उसले परिस्थिति दिन्छ। अनि उत्तर हामी आफैँले लेख्नुपर्छ।
सानो हुँदा केही बन्न संघर्ष हुन्छ। युवावस्थामा केही बनाउन संघर्ष हुन्छ। मध्य उमेरमा बनाएको कुरा जोगाउन संघर्ष हुन्छ। अनि एक समय आएपछि मानिस आफूलाई बुझ्न संघर्ष गर्छ।
त्यसैले संघर्ष कहिल्यै सकिँदैन। केवल यसको रूप फेरिन्छ।
तर जीवन केवल संघर्ष मात्र पनि होइन। यदि संघर्ष मात्र हुन्थ्यो भने जीवन अत्यन्त भारी हुन्थ्यो। संघर्षलाई अर्थ दिने साना खुसीहरू पनि जीवनमै हुन्छन्।
आमाले दिएको एक कप चिया। थाकेर घर फर्किँदा पाएको शान्ति। कसैले मायाले सोधेको “तिमी ठीक छौ?” आफ्नो मेहनतले सानो कुरा सफल भएको गर्व। यी क्षणहरू साना देखिए पनि जीवन यिनै क्षणहरूको संग्रह हो।
मानिसले धेरै ढिलो बुझ्ने कुरा यही हो, जीवन ठूलो उपलब्धि मात्र होइन, साना क्षणहरूलाई महसुस गर्न सक्ने चेतना पनि हो।
हामी धेरैपटक सोच्छौँ, “म जितेपछि खुसी हुन्छु।” तर बिस्तारै बुझिन्छ, खुसी भएर हिँड्न सकियो भने मात्र लामो यात्रा सजिलो हुन्छ।
जीवन पहाड चढ्नु जस्तै रहेछ। शिखर भेटिन्छ कि भेटिँदैन थाहा हुँदैन, तर बाटोमा हिँड्दै जाँदा आफू को रहेछु भन्ने थाहा हुँदै जान्छ।
अन्त्यमा जीवन कति लामो बाँचियो भन्ने कुरा मात्र होइन। कति सचेत भएर बाँचियो भन्ने कुरा हो।
किनकि अन्तिम समयमा मानिसले वर्ष गन्दैन। वर्षभित्र बाँचेका क्षण सम्झन्छ।
जबसम्म सास छ, तबसम्म सम्भावना छ। जबसम्म यात्रा छ, तबसम्म कथा बाँकी छ।
सायद जीवनको सबैभन्दा सरल अर्थ यही हो:
जीवन भनेको संघर्ष समाप्त गर्ने नाम होइन, संघर्ष गर्दै हारेको मन लाइ अर्जा गर्ने एक कला हो।
दिल अविरल …
