आफ्नै मान्छेसँग किन बढी मन दुख्छ? सम्बन्ध, अपेक्षा र स्वीकारको कथा
कहिलेकाहीँ एउटा सानो कुराले पनि मन असाध्यै भारी बनाइदिन्छ।
दिनभरि धेरै मानिससँग भेट हुन्छ। कसैले फोन गर्दैन, कसैले सन्देश पठाउँदैन। हामीलाई खासै फरक पर्दैन।
तर त्यही दिन एउटा विशेष मानिसको फोन आएन भने मनमा अनेक प्रश्न उठ्न थाल्छन्।
“किन फोन गरेन?”
“व्यस्त थियो कि मलाई सम्झिएन?”
“मलाई मात्रै उसको याद आउँछ कि उसलाई पनि मेरो याद आउँछ?”
अपरिचित मानिसले हाम्रो जन्मदिन बिर्सियो भने हामी हाँसेर छोड्न सक्छौँ। तर आफूले अत्यन्त नजिक मानेको मानिसले त्यही दिन बिर्सियो भने मनको कुनै कुनामा एउटा आवाज उठ्छ,
“उसलाई मेरो वास्ता नै छैन र?”
घटना उही हो, कसैले सम्झिएन।
तर चोट फरक छ।
किनकि चोट केवल व्यवहारबाट आएको हुँदैन। त्यो व्यवहारसँग जोडिएको अपेक्षाबाट पनि आएको हुन्छ।
यहीँबाट एउटा गम्भीर प्रश्न जन्मिन्छ।
हामीलाई वास्तवमा चोट मानिसले दिन्छ कि उसबाट राखेको अपेक्षाले?
अपेक्षा कहाँबाट जन्मिन्छ?
हामी प्रत्येक मानिससँग एउटै व्यवहारको अपेक्षा गर्दैनौँ।
बाटोमा भेटिएको अपरिचित व्यक्तिबाट हामीलाई माया, समय, साथ वा सम्झनाको अपेक्षा हुँदैन। त्यसैले उसले केही नगर्दा हामीलाई धेरै असर पनि पर्दैन।
तर सम्बन्ध नजिकिँदै जाँदा अपेक्षा पनि विस्तारै जन्मिन्छ।
कसैले हामीलाई पटकपटक फोन गर्छ।
हाम्रो दुःख सुन्छ।
सानो कुरासमेत सम्झन्छ।
हामी बिरामी हुँदा सोध्छ।
हामी थाक्दा बुझ्छ।
बिस्तारै हाम्रो मनले एउटा विश्वास बनाउँछ,
“यो मानिस मेरो हो।”
त्यसपछि प्रेमसँगै एउटा नदेखिने सूची पनि बन्न थाल्छ।
उसले मलाई सम्झियोस्।
मेरो दुःख बुझोस्।
मेरो आवश्यकता नबोली बुझोस्।
मलाई अरूभन्दा अलि विशेष व्यवहार गरोस्।
समस्या अपेक्षा जन्मिनुमा होइन। नजिकको सम्बन्धमा केही अपेक्षा हुनु स्वाभाविक हो।
समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब हामीले मनभित्र बनाएको अपेक्षा अर्को मानिसले थाहा नपाईकन पूरा गर्नुपर्ने नियम बनिदिन्छ।
हामी भन्छौँ,
“मैले त भन्नै परेन नि, उसले आफैँ बुझ्नुपर्थ्यो।”
तर अर्को मानिसको मनभित्र हाम्रो मनजस्तै विचार चलिरहेको हुन्छ भन्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन।
प्रेम र अपेक्षा सँगसँगै हिँड्छन्
हामी प्रायः भन्छौँ,
“साँचो प्रेममा कुनै अपेक्षा हुँदैन।”
यो कुरा सुन्दा सुन्दर लाग्छ। तर वास्तविक जीवनमा पूर्ण रूपमा अपेक्षारहित सम्बन्ध बनाउन सजिलो छैन।
आमाबुबाले छोराछोरीबाट प्रेम चाहन्छन्।
छोराछोरीले आमाबुबाबाट साथ चाहन्छन्।
श्रीमान् श्रीमतीले एकअर्काबाट विश्वास, सम्मान र समय चाहन्छन्।
साथीले साथीबाट आवश्यकता पर्दा साथको आशा राख्छ।
यी सबै अपेक्षा हुन्।
र यी सबै गलत होइनन्।
बरु कतिपय अपेक्षाले सम्बन्धलाई अर्थ दिन्छन्।
यदि प्रेम छ भने ध्यानको चाहना हुन्छ।
यदि अपनत्व छ भने सम्झनाको अपेक्षा हुन्छ।
यदि विश्वास छ भने इमानदारीको अपेक्षा हुन्छ।
यदि सम्बन्ध छ भने सम्मानको अपेक्षा हुन्छ।
त्यसैले समस्या अपेक्षा हुनु होइन, अपेक्षाको सीमा नबुझ्नु हो।
प्रेमले मानिसलाई जोड्छ।
तर अत्यधिक अपेक्षाले त्यही प्रेमलाई परीक्षा बनाउन सक्छ।
आफ्नै मानिसबाट किन बढी चोट लाग्छ?
कारण सरल छ।
जहाँ मन लगाइएको हुन्छ, त्यहीँ चोट लाग्ने ठाउँ पनि धेरै हुन्छ।
अपरिचित मानिसले हाम्रो कमजोरी नबुझ्दा फरक पर्दैन। तर आफ्नो मानिसले नबुझ्दा पीडा हुन्छ।
बाहिरको मानिसले साथ नदिँदा हामी भन्छौँ,
“उसको के मतलब?”
तर आफ्नै मानिसले साथ नदिँदा प्रश्न अर्कै हुन्छ,
“तिमी पनि?”
यो “तिमी पनि?” भन्ने दुई शब्दभित्र सम्बन्धको ठूलो कथा लुकेको हुन्छ।
त्यहाँ विश्वास हुन्छ।
त्यहाँ विगत हुन्छ।
त्यहाँ साझा सम्झना हुन्छ।
त्यहाँ दिएको समय हुन्छ।
त्यहाँ गरेको त्याग हुन्छ।
र त्यहाँ एउटा विश्वास हुन्छ कि संसारले नबुझे पनि यो मानिसले मलाई बुझ्नेछ।
जब यही विश्वासमा धक्का लाग्छ, चोट केवल त्यो क्षणको हुँदैन। पुराना सम्झना, पुराना वाचा र पुराना विश्वाससमेत त्यससँग जोडिएर आउँछन्।
त्यसैले कहिलेकाहीँ सानो घटनाले पनि ठूलो आँधी ल्याउँछ।
फोन नगर्नु केवल फोन नगर्नु हुँदैन।
त्यसको अर्थ हाम्रो मनले बनाउँछ,
“सायद म अब महत्त्वपूर्ण छैन।”
सन्देशको उत्तर नदिनु केवल ढिलो उत्तर होइन।
मनले अर्थ लगाउँछ,
“सायद ऊ मबाट टाढिँदै छ।”
जन्मदिन बिर्सिनु केवल मिति बिर्सिनु हुँदैन।
मनले भन्छ,
“सायद मलाई सम्झन योग्य ठानेन।”
यही अर्थहरूले चोटलाई ठूलो बनाउँछन्।
कहिलेकाहीँ घटना सानो हुन्छ, हाम्रो अर्थ ठूलो हुन्छ
सम्बन्धमा सबैभन्दा कठिन कुरा यही हो।
हामीले देखेको व्यवहार र त्यस व्यवहारको वास्तविक कारण सधैँ एउटै हुँदैन।
कसैले फोन गरेन।
हामी सोच्यौँ, “उसलाई वास्ता छैन।”
तर ऊ आफ्नै समस्यामा हुन सक्छ।
कसैले धेरै बोल्न छोड्यो।
हामी सोच्यौँ, “ऊ बदलियो।”
तर ऊ मानसिक रूपमा थाकेको हुन सक्छ।
कसैले हाम्रो जन्मदिन बिर्सियो।
हामीले सोच्यौँ, “मेरो मूल्य छैन।”
तर ऊ साँच्चै मिति सम्झन नसकेको हुन सक्छ।
यसको अर्थ हरेक चोटलाई बहाना दिएर सहनुपर्छ भन्ने होइन।
बारम्बार बेवास्ता, अपमान, झूट वा एकतर्फी सम्बन्धलाई “उसको परिस्थिति होला” भनेर अनन्तसम्म स्वीकार गर्नु पनि स्वस्थ सम्बन्ध होइन।
तर निष्कर्षमा पुग्नुअघि कारण बुझ्ने प्रयास गर्नु धेरै सम्बन्ध बचाउने एउटा सानो तर महत्त्वपूर्ण उपाय हो।
अपेक्षा पूर्ण रूपमा त्याग्न सकिन्छ?
सायद सकिँदैन।
र सधैँ त्याग्नुपर्ने पनि होइन।
सम्बन्धमा केही आधारभूत अपेक्षा उचित हुन्छन्।
सम्मान।
इमानदारी।
विश्वास।
सुरक्षा।
संवाद।
एकअर्काको भावनाको कदर।
यी कुरा माग्नु स्वार्थ होइन।
तर अर्को मानिसले सधैँ हाम्रो मनअनुसार व्यवहार गरोस्, हामीलाई सधैँ प्राथमिकता देओस्, हाम्रो मनको कुरा हामीले नबोली बुझोस् र कहिल्यै गल्ती नगरोस् भन्ने अपेक्षा भने सम्बन्धका लागि भारी हुन सक्छ।
कहिलेकाहीँ हामी मानिसलाई प्रेम गर्नुभन्दा उसबाट बनाएको कल्पनालाई प्रेम गरिरहेका हुन्छौँ।
हाम्रो मनमा उसको एउटा रूप हुन्छ।
“ऊ यस्तो हुनुपर्छ।”
“उसले यस्तो गर्नुपर्छ।”
“उसले मलाई यसरी बुझ्नुपर्छ।”
तर वास्तविक मानिस हाम्रो कल्पनाभन्दा फरक हुन्छ।
ऊ थाक्छ।
ऊ बिर्सिन्छ।
ऊ गलत बुझ्छ।
ऊ कहिलेकाहीँ आफैँसँग संघर्ष गरिरहेको हुन्छ।
स्वीकार भनेको सबै गल्ती सहनु होइन।
स्वीकार भनेको मानिसलाई पूर्ण नभएको वास्तविकतासहित हेर्न सिक्नु हो।
नबोलेको अपेक्षाले धेरै सम्बन्ध तोड्छ
सम्बन्धमा एउटा सामान्य समस्या छ।
हामी चाहन्छौँ अर्को मानिसले आफैँ बुझोस्।
श्रीमती सोच्न सक्छिन्,
“यति वर्ष सँगै बसेपछि मैले के चाहन्छु उसले बुझ्नुपर्दैन?”
श्रीमान् सोच्न सक्छन्,
“म परिवारका लागि यति गरिरहेको छु, उसले आफैँ बुझ्नुपर्छ।”
साथी सोच्न सक्छ,
“साँचो साथी भए मैले बोलाउनु नै किन पर्थ्यो?”
तर मन पढ्ने क्षमता कसैसँग हुँदैन।
कहिलेकाहीँ हामी आफैँले स्पष्ट नबताएको अपेक्षा पूरा नभएको कारण अर्को मानिसलाई दोष दिइरहेका हुन्छौँ।
“तिमीले मलाई समय दिँदैनौ” भन्नुभन्दा,
“तिमीसँग केही समय शान्त भएर कुरा गर्न मन छ” भन्न सकिन्छ।
“तिमीलाई मेरो वास्ता छैन” भन्नुभन्दा,
“म गाह्रो अवस्थामा हुँदा तिमीले एकपटक सोध्दा मलाई धेरै साथ महसुस हुन्छ” भन्न सकिन्छ।
यी दुई वाक्यको भाव लगभग एउटै हो।
तर परिणाम फरक हुन सक्छ।
पहिलो वाक्य आरोप हो।
दोस्रो वाक्य भावना हो।
आरोप सुन्दा मानिस आफूलाई बचाउन थाल्छ।
भावना सुन्दा मानिस बुझ्ने सम्भावना बढ्छ।
सम्बन्ध बचाउने संवाद कस्तो हुन्छ?
स्पष्ट संवाद भनेको झगडा गर्नु होइन।
आफ्नो मनको कुरा सम्मानपूर्वक भन्नु हो।
कहिलेकाहीँ एउटा सामान्य वाक्यले महिनौँदेखि जम्मा भएको भ्रम हटाउन सक्छ।
“त्यो दिन तिमीले फोन नगर्दा मलाई नराम्रो लागेको थियो।”
यति भन्नु पर्याप्त हुन सक्छ।
त्यसपछि अर्को मानिसले भन्न सक्छ,
“मलाई थाहा नै थिएन तिमीले यसलाई यति गम्भीर रूपमा लिएका छौ।”
सायद समस्या प्रेमको कमी थिएन।
समस्या जानकारीको कमी थियो।
हामी धेरै सम्बन्धमा प्रेम हुँदाहुँदै पनि संवादको कमीले टाढिन्छौँ।
दुवै मानिस मनभित्र प्रेम राखेर बस्छन्।
तर दुवैलाई लाग्छ अर्को मानिसले वास्ता गर्न छोड्यो।
सम्बन्ध कहिलेकाहीँ ठूलो विश्वासघातले होइन, सानो-सानो नबोलेका कुराले कमजोर हुँदै जान्छ।
अपेक्षा कम गर्नु भनेको प्रेम कम गर्नु होइन
यो फरक बुझ्न महत्त्वपूर्ण छ।
अपेक्षा सन्तुलित गर्नु भनेको “अब कसैबाट केही चाहन्नँ” भनेर कठोर बन्नु होइन।
बरु यसको अर्थ हो,
म तिमीलाई प्रेम गर्छु, तर तिमी पनि मानिस हौ भन्ने बुझ्छु।
म तिमीसँग समय चाहन्छु, तर तिम्रो आफ्नै जीवन पनि छ भन्ने बुझ्छु।
म तिमीबाट इमानदारी चाहन्छु, तर तिमी सधैँ मेरो सोचअनुसार व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने छैन।
म तिमीसँग सम्बन्ध राख्छु, तर मेरो सम्पूर्ण खुशीको जिम्मा तिमीलाई दिँदिनँ।
यही बिन्दुमा प्रेम परिपक्व हुन थाल्छ।
जहाँ सम्बन्ध अधिकारभन्दा समझदारीमा बदलिन्छ।
जहाँ “तिमीले मेरो लागि के गर्यौ?” भन्दा “हामी एकअर्कालाई कसरी बुझ्न सक्छौँ?” भन्ने प्रश्न ठूलो हुन्छ।
कहिलेकाहीँ चोटले हामीलाई आफ्नै मन पनि देखाउँछ
कसैको व्यवहारले हामीलाई धेरै चोट दियो भने कहिलेकाहीँ अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ,
“म वास्तवमा किन यति दुखेँ?”
सायद त्यो मानिसको व्यवहार मात्र कारण थिएन।
सायद हाम्रो पुरानो डर पनि जोडिएको थियो।
छोडिने डर।
महत्त्वहीन हुने डर।
एक्लो हुने डर।
माया गुमाउने डर।
कहिलेकाहीँ वर्तमानको एउटा घटना विगतको पुरानो घाउसँग जोडिन्छ।
त्यसैले सम्बन्ध बुझ्नु भनेको अर्को मानिसलाई मात्र बुझ्नु होइन।
आफ्नो मनलाई पनि बुझ्नु हो।
अन्त्यमा
जीवनमा सबैभन्दा गहिरो चोट प्रायः अपरिचितले दिँदैन।
आफ्नै मानिससँग जोडिएको विश्वास, अपनत्व र अपेक्षाले त्यो चोटलाई गहिरो बनाउँछ।
तर यसको अर्थ प्रेम गर्नु गलत हो भन्ने होइन।
अपेक्षा राख्नु पनि गलत होइन।
सम्बन्धको सुन्दरता नै यही हो कि हामी कसैलाई आफ्नो ठान्छौँ।
तर सायद परिपक्व प्रेमले हामीलाई एउटा कुरा सिकाउँछ,
आफ्नो मानिसबाट अपेक्षा राख्नुस्, तर उसलाई आफ्नो कल्पनाको पात्र नबनाउनुस्।
उसलाई बुझ्ने प्रयास गर्नुस्।
आफ्नो आवश्यकता बोल्नुस्।
नबुझेको कुरा सोध्नुस्।
गल्ती र बेवास्ताबीचको फरक छुट्याउनुस्।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, आफ्नो सम्पूर्ण खुशीको जिम्मा अर्को मानिसको हातमा नदिनुस्।
किनकि सम्बन्धमा कहिलेकाहीँ चोट मानिसले दिन्छ।
कहिलेकाहीँ परिस्थितिले दिन्छ।
र कहिलेकाहीँ हामीले मनभित्र बनाएको त्यो नबोलेको वाक्यले दिन्छ,
“उसले त यति बुझ्नै पर्थ्यो।”
सायद सम्बन्धलाई बचाउने सुरुवात यहीँबाट हुन्छ,
अपेक्षा समाप्त गरेर होइन,
अपेक्षालाई बुझेर, बोलेर र स्वीकारसँग सन्तुलित गरेर।
अन्ततः प्रश्न यो होइन कि हामीले आफ्ना मानिसबाट केही अपेक्षा राख्ने कि नराख्ने।
प्रश्न यो हो,
“हामी प्रेममा मानिसलाई स्वीकार गरिरहेका छौँ, कि उसलाई आफ्नो अपेक्षाअनुसार बदल्न खोजिरहेका छौँ?”
दिल अविरल कथा जिन्दगिको
