हामी सम्बन्धको कुरा गर्दा सबैभन्दा पहिले प्रेमको कुरा गर्छौँ। कसैले भन्छ प्रेम भए पुग्छ, कसैले विश्वासलाई सबैभन्दा ठूलो मान्छ। तर जीवनको लामो यात्रामा पुगेर हेर्दा प्रेम मात्रले सम्बन्ध टिकाउँदैन। प्रेमसँगै जिम्मेवारी, वफादारी, सम्मान, समझदारी, सीमा र आत्मसम्मान आवश्यक हुन्छन्।
हाम्रो समाजमा प्रायः एउटा भनाइ सुनिन्छ, “पुरुष जिम्मेवार हुनुपर्छ र नारी वफादार हुनुपर्छ।” यस विचारभित्र परिवारप्रतिको कर्तव्य र विश्वासप्रतिको सम्मानको राम्रो सन्देश छ। तर सम्बन्धलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न यसको दायरा फराकिलो बनाउनुपर्छ। जिम्मेवारी पुरुषको मात्रै कर्तव्य होइन र वफादारी नारीको मात्रै परीक्षा होइन। स्वस्थ सम्बन्धमा दुवै जिम्मेवार र दुवै वफादार हुनुपर्छ।
सम्बन्धको पहिलो आधार: सम्मान
कुनै व्यक्तिले “म तिमीलाई माया गर्छु” भन्नु सजिलो छ। तर उसले रिसाएको बेला तपाईंलाई कसरी व्यवहार गर्छ? असहमति हुँदा तपाईंको कुरा सुन्छ कि अपमान गर्छ? तपाईं कमजोर अवस्थामा हुँदा साथ दिन्छ कि कमजोरीकै फाइदा उठाउँछ? वास्तविक प्रेम यिनै क्षणमा देखिन्छ।
सम्मान भनेको महँगा उपहार दिनु होइन। अर्को व्यक्तिको भावना, विचार, समय, शरीर, सपना र व्यक्तिगत मर्यादालाई मूल्य दिनु हो।
प्रेम भएको सम्बन्धमा समेत सम्मान छैन भने समयसँगै प्रेम चोटमा बदलिन सक्छ।
आत्मसम्मान र अहंकार फरक हुन्
धेरै मानिस आत्मसम्मान र अहंकारलाई एउटै ठान्छन्। तर यी बिल्कुल फरक कुरा हुन्।
अहंकार भन्छ, “म किन झुक्ने?”
आत्मसम्मान भन्छ, “गल्ती मेरो हो भने म माफी माग्छु, तर बिना कारण अपमान सहन्नँ।”
सम्बन्धमा कहिलेकाहीँ झुक्नुपर्छ। सम्झौता गर्नुपर्छ। आफ्नो केही इच्छा त्याग्नुपर्छ। तर सम्बन्ध जोगाउने नाममा आफ्नो अस्तित्व समाप्त गर्नु त्याग होइन।
आफ्नो विचार व्यक्त गर्न नपाउने, बारम्बार अपमान सहनुपर्ने, डरमा बस्नुपर्ने वा आफ्नो पहिचान नै गुमाउनुपर्ने अवस्था स्वस्थ सम्बन्ध होइन।
प्रेममा सीमा किन आवश्यक छ?
सम्बन्धमा सीमा राख्नु दूरी बनाउनु होइन। बरु एकअर्काको मर्यादा कहाँबाट सुरु हुन्छ भन्ने बुझ्नु हो।
“म तपाईंलाई माया गर्छु, तर अपमान स्वीकार गर्दिनँ।”
“म तपाईंको विचार सुन्छु, तर मेरो कुरा पनि सुनिनुपर्छ।”
“म परिवारका लागि त्याग गर्छु, तर मेरो भावनाको पनि मूल्य छ।”
यस्ता सीमाले सम्बन्ध कमजोर बनाउँदैनन्। उल्टै गलत व्यवहारलाई सामान्य बन्नबाट रोक्छन्।
संकल्पको वास्तविक अर्थ
विवाह वा प्रेम सम्बन्धमा संकल्प केवल कुनै दिन बोलेको वाचा होइन। प्रत्येक कठिन दिनमा फेरि एकपटक रोजिएको निर्णय हो।
जीवन सधैँ सहज हुँदैन। आर्थिक समस्या आउन सक्छ। स्वास्थ्य बिग्रन सक्छ। कामको दबाब बढ्न सक्छ। विचार नमिल्न सक्छ। यस्ता समयमा एकअर्कालाई दोष लगाउनुभन्दा समस्या विरुद्ध सँगै उभिनु नै संकल्प हो।
“तिमी समस्या हौ” भन्ने सोचभन्दा “हाम्रो अगाडि समस्या छ, यसलाई हामी मिलेर समाधान गरौँ” भन्ने सोचले परिवारलाई बलियो बनाउँछ।
प्रेमको अर्थ अधीनता होइन
कुनै पनि स्वस्थ सम्बन्धमा एक व्यक्ति अर्कोको मालिक हुँदैन।
पति हुनु अधिकारको पद होइन। पत्नी हुनु आज्ञा पालना गर्ने भूमिका होइन। सम्बन्ध साझेदारी हो।
कुनै निर्णयमा एकजनाको मात्र आवाज चल्ने, अर्कोको इच्छा सधैँ दबिने वा प्रेमलाई नियन्त्रणको साधन बनाइने हो भने त्यहाँ सम्बन्धको स्वरूप देखिए पनि समानता हराइसकेको हुन्छ।
साँचो प्रेमले अर्को मानिसलाई कैद गर्दैन। उसलाई सुरक्षित भएर आफ्नै व्यक्तित्वमा बाँच्न दिन्छ।
वफादारी केवल शरीरको विषय होइन
धेरैले वफादारीलाई केवल अर्को व्यक्तिसँग सम्बन्ध नराख्नु भनेर बुझ्छन्। तर भावनात्मक वफादारी पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
जीवनसाथीको गोपनीयता जोगाउनु, उसको कमजोरी संसारसामु मजाक नबनाउनु, अनुपस्थितिमा समेत उसको सम्मान गर्नु र कठिन अवस्थामा उसको हात नछोड्नु पनि वफादारीका रूप हुन्।
विश्वास एकपटक बनेर सकिने कुरा होइन। व्यवहारबाट हरेक दिन कमाइने सम्पत्ति हो।
स्वाभिमान भएको मानिसले सम्बन्ध तोड्दैन, सही बनाउँछ
स्वाभिमानी हुनु कठोर हुनु होइन। बरु आफू र अर्को दुवैको मूल्य बुझ्नु हो।
आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न सक्ने मानिस बलियो हुन्छ। आफ्नो जीवनसाथीको सफलता देखेर असुरक्षित नहुने मानिस परिपक्व हुन्छ। “मलाई मात्र सम्मान गर” भन्ने होइन, “हामी दुवैले एकअर्काको सम्मान गरौँ” भन्ने सोच नै स्वस्थ सम्बन्धको चिन्ह हो।
अन्ततः सम्बन्धको सुन्दरता कसले कसलाई नियन्त्रण गर्यो भन्नेमा हुँदैन। एकअर्काको साथमा दुवै कति सुरक्षित, स्वतन्त्र र सम्मानित महसुस गर्छन् भन्नेमा हुन्छ।
धनले सुविधा दिन सक्छ। ठूलो घरले ठाउँ दिन सक्छ। सामाजिक प्रतिष्ठाले बाहिरको सम्मान दिन सक्छ। तर घरभित्रको शान्ति किनेर ल्याउन सकिँदैन।
त्यो शान्ति जिम्मेवारीबाट जन्मन्छ, वफादारीबाट हुर्कन्छ, विश्वासले बलियो हुन्छ र सम्मानले टिक्छ।
त्यसैले सम्बन्धको सबैभन्दा सुन्दर सूत्र सायद यही हो:
कसैको अधीन भएर होइन, एकअर्काको साथमा बाँच्नु।
आफूलाई मेटेर होइन, एकअर्कालाई स्वीकार गरेर प्रेम गर्नु।
र प्रेमको नाममा आत्मसम्मान गुमाउनु होइन, प्रेमकै कारण एकअर्काको सम्मान अझ सुरक्षित बनाउनु।
किनकि प्रेमले सम्बन्ध सुरु गर्न सक्छ, तर सम्मान र आत्मसम्मानले मात्र त्यसलाई जीवनभर अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ। / दिल अविरल
